Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր, Ջոն Օլինի անվան ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտի տնօրեն Սեմուել Հանթինգտոնը դեռևս 1993 թվականին լույս տեսած իր «Քաղաքակրթությունների բախումը» արժեքավոր աշխատության մեջ գրում է հետևյալը` «Իր արժեքները` ժողովրդավարությունը և լիբերալիզմը, որպես համամարդկային արժեքներ տարածելու, ռազմական գերակշռությունը պահպանելու և իր տնտեսական շահերը հաստատելու Արևմուտքի փորձերը հարուցում են մյուս քաղաքակրթություների ընդդիմությունը»:
Սա վերաբերում է մասնավորապես այն քաղաքակրթություներին, որոնք իրենց մշակութային առանձնահատկություններով, գաղափարախոսությամբ, ավանդույթներով, կենսաձևով և սովորույթներով հանդերձ, ընդհանուր առմամբ, հիմնական և էական հատկանիշներով եզրահպվում և հարում են արևելյան բևեռին ու տարբերակին և որպես այդպիսին հանդես են գալիս որպես գծային, զուտ համաչափ աշխարհընկալման յուրօրինակ ժառանգորդ կրողներ: Այն, որ արևմտյան և արևելյան քաղաքակրթությունների միջև գոյություն ունեն ակնհայտ, ընդգծված և սկզբունքային տարբերություններ ու հակասություններ, սա, թերևս ոչ ոքի համար գաղտնիք չէ և ոչ էլ իր անհերքելի ճշմարտությամբ վիճարկման ենթակա, իսկ թե ինչպիսի տարբերություններ և հակասություններ կան, այս ամենի վերաբերյալ հնարավոր է պարզ, որոշակի, հստակ, լիարժեք և ամբողջական պատկերացում կազմել՝ ուշադիր և քննասույզ հայացք ձգելով գերմանացի հռչակավոր գրող և փիլիսոփա Գերման Կայզերլինգի կազմած հետևյալ աղյուսակին՝
ԱՐԵՎՄՈՒՏՔ՝ ռեալիզմ, առարկայականություն, ռացիոնալիզմ, պրագմատիզմ, բազմակարծություն, կամք, շարժունություն, արհեստականություն, առաջադիմականություն, ինտենսիվ միջամտություն բնության հարընթացներին, անհատապաշտություն, իրավունք, գիտականություն:
ԱՐԵՎԵԼՔ` իդեալիզմ, սուբյեկտիվություն, միակարծություն, ինտուիցիա, ճակատագրապաշտություն, անշարժություն, պահպանողականություն, բնականություն, հնազանդություն բնությանը, համայնականություն, բարոյականություն, կրոնականություն:
Ջանալով օբյեկտիվ իրականության անաչառ և անկողմնակալ դիրքերից խոր և համակողմանի վերլուծության ենթարկել վերոհիշյալ աղյուսակում առկա տվյալները և համեմատելով այն մարդկության զարգացման իրական պատմության և պատկերի հետ, գալիս ենք շատ կարևոր եզրահանգման ու հետևության, այն է` արևմտյան և արևելյան քաղաքակրթություններից յուրաքանչյուրն ունեցել է և ունի իր թե առավելությունները և թե իր թերի, անկատար կողմերը, իր յուրօրինակ էթիկական չափանիշը, վարքի ու աշխարհայացքի իր որոշակի դրոշմակերպը՝ համաձայն Լ. Գումիլյովի, սովորույթների կեղևը՝ ըստ Թ. Քարլեյնի, իր սեփական գաղափարը, ճշմարտությունը, հաբիտուսը, սեփական կյանքը, հուզումները, կրքերը, զգացումները և սեփական մահը` ըստ Օ. Շպենգլերի, և խոսել այս պարագայում որևէ քաղաքակրթության անվիճարկելի գերազանցության կամ առաջնայնության մասին, կարծում եմ, ոչ միայն տեղին չէ, այլև հիմնավորապես սխալ, չկշռադատված և անհեռատես մոտեցում է, մոտեցում, որը զուտ ճշմարտության ճանաչողությունն է միանգամայն անբավարար հիմքերով և ոչ ավելին: Հանուն ճշմարտության պետք է նկատել սակայն, որ արևմտյան և արևելյան տարբեր քաղաքակրթական բևեռներում գտնվող և իրենց հզորության բարձրակետին հասած բոլոր ժողովուրդները միշտ էլ հակված են եղել և են իրենց մշակույթը, իրենցապրելակերպը, տնտեսաձևը, քաղաքական համակարգը և հասարակական կառուցվածքը համարել միակ ճշմարիտը, եզակին, բացարձակը և անվիճարկելին, իսկ այսպիսի սխալ պատկերացումները ոչ միայն դժվարին, փշոտ և անարդյունավետ են դարձրել և դարձնում քաղաքակրթությունների փոխներթափանցումը, երկխոսությունն ու շփումը, այլև աշխարհը կանգնեցնում են նոր փորձությունների և մարտահրավերների առաջ, քանզի միշտ էլ փորձ է արվել և արվում է նաև այսօր, ողջ աշխարհի դիմագիծը և քաղաքակրթական միանգամայն տարբեր հարթություններում գտնվող ազգերի և ժողովուրդների ճակատագիրը կերտել և կառուցել համաձայն վերոհիշյալ թյուր և սխալ ստերեոտիպ պատկերացումների:
Այս տեսանկյունից հատկանշական օրինակ է Արևմուտքը, որը «վարակված» լինելով յուր քաղաքակրթության անվիճարկելի գերազանցության և առաջնայնության պատրանքներով, համառորեն ձգտել և ձգտում է իր մշակութային, արժեբանական չափանիշներն ու կողմնորոշիչները տարածել այլ ազգերի ու ժողովուրդների վրա, անշուշտ, առանց հաշվառելու վերջիններիս կամքը, ցանկությունը, կենսակերպը, աշխարհայացքը և սովորույթները:
Որևէ տարակույս չի կարող լինել այն հարցում, որ արևմտյան քաղաքակրթությունը, այո, իր զարգացման ճանապարհին ունեցել է և ունի հսկայական առաջընթաց և վիթխարի ձեռքբերումներ ըստ էության բոլոր՝ սոցիալական, տնտեսական, քաղաքական, մշակութային ոլորտներում, սակայն դրա հետ մեկտեղ չպետք է անտեսել նաև Արևմուտքին բնորոշ թերություններն ու մի շարք բացասական հատկանիշները, մասնավորապես այն, որ ճշմարիտ հոգևորության պակասն ու բարոյականության անկումը այսօր բզկտում, ծվատում և ուժգնորեն ցնցում են արևմտյան հասարակությունը և սպառնում նրա գոյության հիմքերին՝ հիմքեր, որոնք ամրացնելու համար Արևմուտքը, ըստ իս, վաղ թե ուշ, պետք է հանգի արժեքային ռեֆորմացիայի փրկարար գաղափարին՝ հասնելու համար նրան, որ, ի վերջո, տեխնիկա-տնտեսական գործոնները ոչ թե գերակայեն, այլ հավասարակշռեն մշակութաէթիկական մեխանիզմներին: Արևմտյան մշակույթը և քաղաքակրթությունը այսօր մոտեցել է պատմական այն հանգրվանին, երբ կանգնած լինելով միայն իմացական, նյութական և սպառողական արժեքների սանդղակին, ըստ էության մոռացության է մատնել կամ էլ աչքաթող արել ավելի կարևոր՝ պրակտիկ-բարոյական և հոգևոր-աստվածային արժեքները, ցավալի մի իրողություն, որ ընդունում և խոստովանում են անգամ Արևմուտքում ճանաչում գտած բազմաթիվ հեղինակավոր անհատներ քաղաքագետներ, գրողներ, մշակութաբաններ և այլն:
Այ առումով հետաքրքրության է արժան ֆրանսիացի հանրահայտ մշակութաբան Ռընե Գենոնի հետևյալ դիտարկումը՝ «Արդի արևմտյան քաղաքակրթությունը պատմության մեջ ներկայանում է որպես անոմալիա, մեզ հայտնի քաղաքակրթությունների մեջ միակը, որն ընտրել է զարգացման զուտ նյութական վեկտորը. միակն է, որ չի հենվում բարձրագույն կարգի ոչ մի սկզբունքի վրա»:
Իհարկե, սա ծայրահեղ գնահատական է, որին պետք է վերաբերվել որոշակի վերապահումով, բայց այն, որ այստեղ կա ճշմարտության հատիկ, կարծում եմ խոհուն որևէ մեկը չի կարող այն առարկել կամ էլ ժխտել:
Ինչ վերաբերում է արևելյան քաղաքակրթությանը, ապա պետք է նկատել, որ վերջինս նույնպես, մարդկային մտքի գործունեության տարբեր բնագավառներում, մասնավորապես` հոգևոր-մշակութային ոլորտում ունեցել է նշանակալից այնպիսի ձեռքբերումներ և հաջողություններ, ստեղծել բացարձակ այնպիսի արժեքներ, որոնք նրանից պահանջել են գերման փիլիսոփա Մ. Վեբերի արտահայտությամբ՝ «համոզմունքի բարոյագիտությունը, պարտքը, արժանապատվությունը, կրոնական պատվիրանը, ակնածանքը, կամ էլ որևէ գործի կարևորությունը», և որոնք, իրավամբ, ողջ մարդկության հպարտության ու հիացմունքի առարկան են դարձել:
Այս ամենի հետ մեկտեղ, արևելյան քաղաքակրթությունը զարգացման իր ճանապարհին ունեցել է նաև լրջագույն այնպիսի բացթողումներ և ցավալի կորուստներ, որոնք պայմանավորված են եղել նախ և առաջ նրան բնորոշ բացասական գծերով և հատկանիշներով՝ սուբյեկտիվությամբ, միակարծությամբ, ճակատագրապաշտությամբ, այսինքն՝ այն ամենով, ինչով, տարաբախտաբար, հարթվել է այդ քաղաքակրթության բեկման, անկումի և մայրամուտի ճանապարհը:
Ինչպես իրավամբ նկատում է անգլիացի հռչակավոր պատմաբան Առնոլդ Թոյնբին՝ «Բարձրագույն աստվածային իրականությունը յուրաքանչյուր քաղաքակրթության առջև դրել է ինքնագոյատևման խնդիր», և այս խնդիրը հաջողությամբ կարող են լուծել միայն այնհասարակությունները կամ ժողովուրդները, որոնք լիովին կապահովեն յուրյանց կենսագործունեության մտավոր-բարոյական զսպման պահանջներն ու չափանիշները:
Աքսիոմատիկ ճշմարտության հավակնող այս թեզը հավասարապես վերաբերում է նաև հայ ժողովրդին, որի փրկության ակն ու առանցքը, գոյության խարիսխը այսուհետ պիտի դառնա հավատարմությունը թե արևմտյան և թե արևելյան քաղաքակրթություններին գանձարանից վերցրած լավագույն և ճշմարիտ արժեքների անհակասական ամբողջության, դրական միախառնման և դրական համամիասնության սկզբունքին և ոչ թե օրիենտացիայի պատմական չարիքին ծնունդ տված և բազում դժբախտությունների պատճառ դարձած տարբեր քաղաքակրթությունների միջև խուսանավման արատավոր գործելակերպին:
ԲԱՐԻ ԳԱԼՈւՍՏ Հայկ Մանվելյանի բլոգ 